Τα υδρευτικά έργα τα οποία άρχισε να κατασκευάζει η αγγλική Κυβέρνηση Κύπρου το 1899 στην περιοχή Αχερίτου, περιλαμβανομένου μεγάλου φράγματος, υπολογιζόταν ότι θα ικανοποιούσαν τις υδατικές ανάγκες μεγάλου τμήματος της Μεσαορίας.

Τα έργα σχεδιάστηκαν από τον άγγλο μηχανικό  J. H. Medlicott, του Indian Irrigation Department και η κατασκευή τους πραγματοποιήθηκε από τους επίσης άγγλους εργολάβους  Charles και Percy Christian.

Δύο φωτογραφίες ―του 1900― από τις εργασίες κατασκευής, παρουσιάζονται πιο κάτω.

«Τοίχος νέου υδατοφράκτη Αχερίτου»

«Αρχαία θυρίδα εκροής υδατοφράκτη Αχερίτου»

Advertisements

Μία πολυάριθμη ομάδα ρώσων προσφύγων της αίρεσης «ντουχομπόρτσι» [=πνευματικοί αγωνιστές], έφθασε από το Βατούμ για εγκατάσταση στην Κύπρο στις 26 Αυγούστου 1898. Επρόκειτο για μέλη ειρηνιστικής θρησκευτικής αίρεσης που είχε υποστεί μεγάλους διωγμούς από το τσαρικό κράτος επειδή, ως αντιρρησίες συνείδησης, το 1895 είχαν μαζικά καταστρέψει τα όπλα τους αρνούμενοι να καταταγούν στο ρωσικό στρατό.

Οι αγγλικές αρχές της Κύπρου τους εγκατέστησαν σε διάφορα μέρη, κυρίως στο Τσιφλίκι Αθαλάσσας [αργότερα «Κυβερνητική Έπαυλη Αθαλάσσας»] και στις κοινόττητες Περγάμου και Κουκλιών. Το 1899 οι Ντουχομπόρτσοι της Κύπρου, οι οποίοι έφθασαν στους 1125, αναχώρησαν για οριστική εγκατάσταση στον Καναδά, αφήνοντας πίσω, μοναδικό τεκμήριο από το πέρασμά τους, ένα μικρό κοιμητήριο στο Τσιφλίκι Αθαλάσσας.

[Στη φωτογραφία : Ντουχομπόρτσοι από την Κύπρο φθάνουν στον Καναδά]

[Ο δημοσιογράφος Κωνσταντίνος Α. Κωνσταντινίδης (1882-1956) δημοσίεψε το 1936 στην εφημερίδα του Νέος Κυπριακός Φύλαξ σειρά αναμνήσεων από τη Λευκωσία του τέλους της Τουρκοκρατίας και των πρώτων χρόνων της Αγγλοκρατίας. Ακολουθεί απόσπασμα όπου περιγράφεται η οδός Λήδρας όπως ήταν τότε].

Είπαμεν ήδη, ότι ο Μεγάλος δρόμος, η οδός Λήδρας, ο οφθαλμός σήμερα της Λευκωσίας, ήταν τότε τυφλός κα αδιέξοδος σχεδόν. Εκεί που είναι σήμερα η Λέσχη των Κυβερνητικών υπαλλήλων ήταν ένα μικρό στενοσόκκακο – πιό στενό ακόμη από όσον είναι το ανηφορικό «δρομούδι» κοντά εις το σπίτι της Κας Αριστοδήμου Φοινιέως – που οδηγούσε επάνω στο Κάστρο. Ο δρόμος αυτός, η μεγάλη και ένδοξη αρτηρία της πρωτεύουσας, δεν επαρουσίαζε καθόλου όψιν δρόμου μεγάλης συγκοινωνίας και την νύχτα προ πάντων «αροθύμαν» κανένας να περάσει και στις 7 η ώρα. Πιό κεντρικός απ’ αυτόν ήταν ο παράλληλος δρόμος, «δρόμος του Μασιαιρά», η σημερινή Οδός Ονασαγόρου, εις την οποίαν με τον καθορισμόν της μονοδρόμου κατευθύνσεως έχει διοχευτευθεί μεγάλο μέρος της τροχαίας κινήσεως της Οδού Λήδρας.

Ενώ σήμερα η Οδός Λήδρας έγινε σχεδόν ολόκληρον τμήμα της Αγοράς ως προς τα κάτω πατώματα των σπιτιών της, τότε δεν είχε παρά ελάχιστα μαγαζιά στην αρχή της κι αυτά μάλλον αποθήκες παρά μαγαζιά. Στην θέσιν του Καταστήματος που έχει σήμερα το Γραφείον της  Εταιρείας Αυτοκινήτων «Εμπιστοσύνη» ήταν αποθήκη ξυλείας του Τουρμούση Πασχαλίδη, ο οποίος είχε το γραφείον του και άλλο κατάστημα εις το Παζάρι του Τζύκκου, όπου είναι σήμερα το κατάστημα του κ. Κ. Νεοφυτίδη. Εις την θέσιν που είνε το «Αθήναιον» [καφενείο στην οδό Λήδρας αρ. 153] ήταν μια αποθήκη ξυλείας υγρή, σκοτεινή του Χαππάζη. Μόλις κατά το 1885 εκτίσθη το σημερινόν κτίριον, το περίφημον τότε Καφενείον του Παναγιωτάτζιη και το γεγονός αυτό εσημειώθη σε επιστολάς που εστάλησαν στο Εξωτερικό (ειδικώς το Βερούτι) ως σπουδαίο.

Εις την θέσιν που είναι το Κατάστημα Οινοπνευματωδών του κ. Παγκρατίου Λιβέρα [Λήδρας 180-181] ήταν το κατάστημα Αποικιακών και Μπάρ του Μιχαλάκη Χριστοφίδη και δίπλα, όπου είναι τώρα το Πρατήριον της Εταιρείας Σίγγερ [Στοά Ταρσή], ήταν το πρώτον Καπαρέ στην Λευκωσία και αυτό του Μιχ. Χριστοφίδη. Εδώ έπαιζε και η πρώτη Κομπανία Γερμανίδων υπό την διεύθυνσιν κάποιου Καντήλ.

Η κομπανία αποτελείτο από 28 όλα πρόσωπα, 22 γκέρλς και 5 -6 άνδρες. Η νεολαία της Λευκωσίας, της Σκάλας και της Λεμεσού έγινεν ανάστατος εις το άκουσμα της αφίξεως της Γερμανικής Κομπανίας. Οι γλεντζέδες νέοι – 3-4 απ’ αυτούς ζούν ακόμη και θυμούνται τα … «παληά κι αξέχαστα» – αγωνιούσαν να νυχτώσει, για ν’ αρχίσουν τα «παιχνίδκια». Η ώρες της ατέλειωτης ημέρας ήταν βαριές, πληχτικές, ώρες λαχταριστής αναμονής και γλυκιάς προσδοκίας. Η ξανθές Γερμανίδες έφεραν, καθώς μας διηγείται φίλος, από τους πρώτους γλεντζέδες της εποχής, αναστάτωση στην φαντασία των «νεαρών» μας.

Αυτές δεν ήταν χαμηλοδείκλητες, αμίλητες και ντροπαλές Κυπριώτισσες που να στρέψει κανένας να τις δει, εγίνοντο κατακόκκινες. Η Γερμανίδες τούς έβλεπαν και γελούσαν!! Και στην πρόσκληση για ένα γεύμα έτρεχαν πεταχτές και πήγαιναν κοντά τους!! Εκάθιζαν μαζί τους, ολοπρόθυμες να τους χαρίζουν την ευχαρίστηση της συντροφιάς τους. Μόλις είχε περάσει η σκοτεινιά της Τουρκοκρατίας και μόλις επρόβαλλε το φώς της κοινωνικής ελευθερίας για τους νέους.

[Στη φωτογραφία : Γειτονιά της παλιάς Λευκωσίας (σχέδιο 1888)]

Το μοναστήρι του Αγίου Προκοπίου (γνωστότερο ως «Μετόχι του Κύκκου»), που βρίσκεται στο Δήμο Έγκωμης, στη Λευκωσία, ήταν ο χώρος όπου είχε διαμείνει ο πρώτος άγγλος κυβερνήτης της Κύπρου Sir Garnet Wolseley, μόλις έφθασε στη Λευκωσία τον Ιούλιο 1878. Στον περίβολό του στρατοπέδευσε το τμήμα στρατού που τον συνόδευε. Παρέμειναν εκεί για όσο διάστημα χρειαζόταν έως ότου αποκτήσουν μονιμότερη στέγη.

Δέκα χρόνια αργότερα ο άγγλος συγγραφέας William H. Mallock (1849-1923) γράφει για το Μετόχι :

«Βρίσκεται σε εύφορο τμήμα της μεγάλης κεντρικής πεδιάδας, κοντά σε κήπους με δέντρα και δασώδη κοινότητα. Εξωτερικά παρουσιάζει εικόνα ασφαλώς γραφική, όμως θυμίζει περισσότερο αγρόκτημα παρά μοναστήρι. Η εκκλησία έχει κάποιο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, αυστηρή μέσα στην αρχαϊκή απλότητά της παρ’ ότι από πηλό και ασβέστη. Όσο για για την εσωτερική εικόνα ζωής αυτή είναι η αναμενόμενη. Μελαχρινοί μοναχοί με μακριά μαλλιά, και καλόβολες φυσιογνωμίες αλλά εντελώς αναλφάβητοι, γυροφέρνουν σε τυχαίες ομάδες, έτοιμοι να εξαντλήσουν την περιέργειά τους για τον επισκέπτη με ερωτήματα που θα ήσαν πολύ ενοχλητικά αν δεν κρίνονταν ως παιδιάστικα».

Μετόχι του Κύκκου : Εξωτερική άποψη (1888)

Μετόχι του Κύκκου : Εσωτερική άποψη (1888)

Η ειδυλλιακή περιοχή και η εκκλησία της Αγίας Μαύρης [Μαύρας] κοντά στο Κοιλάνι, όπως αντιστοίχως αποτυπώνονταν σε φωτογραφία και σχέδιο των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα.

Ο γιγαντιαίος πλάτανος της Αγίας Μαύρης, σε φωτογραφία του 1905

Η εκκλησία της Αγίας Μαύρης (σχέδιο του αρχιτέκτονα George Jeffery, 1918)

Το 1936 το Κυπριακό Μουσείο απέκτησε, από κάτοικο της Λύσης, μία ανάγλυφη επιτύμβια πλάκα από ασβεστόλιθο, ύψους 78 εκ. και πλάτους 57 εκ. Είχε βρεθεί στην περιοχή «Άγιος Γεώργιος», περίπου ένα μίλι βόρεια της Λύσης, όπου υπήρχαν ενδείξεις για αρχαίο κοιμητήριο.

Στο σημαντικό αυτό αρχαιολογικό εύρημα παρουσιαζόταν πολεμιστής με φθαρμένο πρόσωπο,  ο οποίος φορούσε Αθηναϊκό κράνος και μεταλλική πανοπλία, στο αριστερό χέρι κρατούσε στρογγυλή ασπίδα και στο δεξί λόγχη. Ζώνη που ξεκινούσε από τον δεξί ώμο κατέληγε αριστερά στη μέση του όπου κρεμόταν μικρό ξίφος. Στην πάνω δεξιά άκρη της πλάκας κολοβή επιγραφή κατέγραφε το όνομά του : ΔΙΟΝΥΣΙΟ[Σ] ΚΑΡΔΙΑΝΟ[Σ].

Ο χωρικός που την είχε βρει παραδέχθηκε ότι οι ανεπανόρθωτες φθορές στο πρόσωπο του πολεμιστή είχαν γίνει όταν ο ίδιος, με μεταλλικά εργαλεία, προσπαθούσε να μετακινήσει την πλάκα.

Όπως μας πληροφορεί ο Πορφύριος Δίκαιος (1904-1971), έφορος αρχαιοτήτων τότε, και αργότερα διευθυντής του Τμήματος Αρχαιοτήτων (1960-1963), σε σχετικό σημείωμα :

«Αυτό το ανάγλυφο είναι ένα σπάνιο δείγμα γλυπτικής με εμφανή παρουσία της Αθηναϊκής επίδρασης στην Κύπρο. Η Ιωνική επανάσταση αποτελεί σημαντικό σταθμό στην ιστορία της κυπριακής γλυπτικής. Έως τότε η Κύπρος δεχόταν σημαντικές επιδράσεις από την Ιωνική τέχνη, όμως από το 500 π.Χ., χρονιά της Ιωνικής επανάστασης, αλλά και κατά τις ταραχές που ακολούθησαν, αυτές οι επίδρασεις και επαφές διακόπηκαν και για κάποιο διάστημα η κυπριακή γλυπτική αναπτύχθηκε ανεξάρτητη από καινούριες εμπνεύσεις που προέρχονταν από τα δυτικά. Όμως ύστερα από το 480 π.Χ. η νέα επίδραση φαίνεται ότι προερχόταν από την Αθήνα και από το 466 π.Χ., ημερομηνία νίκης στον [ποταμό] Ευρυμέδοντα, η Κύπρος αναπόφευκτα βρέθηκε σε στενότερη επαφή με τον Αθηναϊκό πολιτισμό και εκείνο τον καιρό μεγάλο μέρος του Νησιού βρισκόταν κάτω από την κυριαρχία των Αθηναϊκών δυνάμεων. Γι’ αυτό και το ανάγλυφο μπορεί να θεωρηθεί ότι ανήκει σε εκείνη την ταραγμένη περίοδο και αποτελεί σπάνιο δείγμα άμεσης επίδρασης από την Αθήνα».       

Όπως αναφερόταν στη συνέχεια, «Τα δελτία δεν θα εκδίδωνται εις γλώσσαν, ή εις μορφήν κατάλληλον δι’ απ’ ευθείας μετάδοσιν εις τους μαθητάς, αλλ’ ο καλός διδάσκαλος θα είναι ικανός να παρουσιάση το υλικόν, το οποίον περιλαμβάνεται εις ταύτα, εις απλούν και ενδιαφέροντα τρόπον».

Κύριο θέμα του 12σέλιδου πρώτου «Δελτίου» ήταν η «Επισκόπησις των αιτίων του Πολέμου και πρόδος αυτού κατά την περίοδον από 3-30 Σεπτεμβρίου». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση, βάσει διατάγματος «Εκτάκτων Εξουσιών (Αμύνης)» :

Ο αρχαιολόγος David George Hogarth (1862-1927) βρισκόταν στην Κύπρο με αποστολή, το 1887-1888. Από το βιβλίο του Devia Cypria, Notes of an Archaeological Journey in Cyprus in 1888 (Λονδίνο 1889) παρουσιάζεται εδώ χάρτης αρχαιολογικών χώρων της Καρπασίας και ένα απόσπασμα (σε μετάφραση).

  

«Πιθανόν σ’ αυτή τη δυνατότητα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, συνδυασμένη με σχετική απομόνωση από την υπόλοιπη Κύπρο, να οφείλεται η ιδιότυπη μη-κυπριώτικη εμφάνιση των χωρικών της Καρπασίας : το λευκό δέρμα και συχνά τα ξανθά μαλλιά, η ομορφιά των γυναικών, η χρήση ξένων λέξεων, όπως «τρε» (αντί τρεις), «ριδάλλα» (rix-dollar; [=ασημένιο νόμισμα]) για κέρμα, στοιχεία που υποδεικνύουν ιδιαίτερα εμφανή την επίδραση της Δύσης.

Οι μουσουλμάνοι που κατοικούν στα κεντρικά χωριά Άγιος Ανδρόνικος, Έλισις, Κορόβια και Γαληνόπορνη ελάχιστα κοινά χαρακτηριστικά έχουν με εκείνα των άλλων Τούρκων : μιλούν ελληνικά και σχεδόν δεν γνωρίζουν τουρκικά· οι γυναίκες σπανίως καλύπτονται με πέπλο, ενώ, αντιθέτως, κοιτούν κατάμματα τον ξένο και του μιλούν στην παρουσία των συζύγων τους· οι τελευταίοι δεν είναι τόσο συγκρατημένοι και απόμακροι όπως συνήθως οι μουσουλμάνοι αλλού. Οι εργατικότητα των Τούκων και των Ελλήνων, η συστηματική καλλιέργεια της γης και η προσεκτική διαχείριση του λιγοστού νερού που επιτρέπει η ηλιοφάνεια του Ιουλίου, η καλή κατασκευή των σπιτιών και η συγκριτικά μεγαλύτερη καθαριότητα στις συνήθειές τους, ίσως οφείλονται τόσο σ’ αυτό τον λόγο όσο και στο ευνοϊκό κλίμα, καθώς και στο αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι, λόγω του απρόσιτου της περιοχής, κατά τη διάρκεια του τουρκικού ζυγού επιτράπηκε στην Καρπασία να διατηρήσει μέρος της ευημερίας που αποτελούσε κοινό χαρακτηριστικό ολόκληρης της Κύπρου κατά τη Φραγκοκρατία.

Είναι, τουλάχιστον, βέβαιο ότι καμιά άλλη περιοχή δεν εντυπωσιάζει τον επισκέπτη με την καλή διοίκησή, την τάξη και τη φυσική ευγένεια των κατοίκων της όσο αυτή η απομακρυσμένη χερσόνησος».

Τα εξώφυλλα (εμπροσθόφυλλο και οπισθόφυλλο) ενός τετραδίου που προοριζόταν για μαθητική χρήση στην Κύπρο κατά τη δεκαετία του 1930 εκφράζουν τις αντιλήψεις «διδακτισμού» της εποχής, πάντοτε μέσα σε πλαίσια του επικρατούντος «εθνοκεντρισμού». Η μητέρα Ελλάδα υποδεικνύει στον δάσκαλο: «Εις χείρας σου το μέλλον Μου».

Εξάλλου, το βιβλιοπωλείο που πωλούσε τα τετράδια έφερε το όνομα του Αδαμάντιου Κοραή, σημαντικότατου τέκνου του νεότερου Ελληνισμού, ενώ το τυπογραφείο ονομαζόταν»Φοίνιξ» παραπέμποντας στις προσδοκίες για αναγέννηση του Ελληνικού Έθνους!


Αμέσως μετά τον θάνατο του ηγέτη της νεότερης Τουρκίας Μουσταφά Κεμάλ (γνωστού ως «Ατατούρκ» [=πατέρας των Τούρκων]), τον Νοέμβριο 1938, ο πολυγραφότατος κύπριος λαϊκός ποιητής Χαράλαμπος Μ. Άζινος (1905-1979), από την Φιλούσα Πάφου, εξέδωσε υμνητική φυλλάδα για τον Ατατούρκ, με προφανή στόχο να την διαθέσει κυρίως σε τουρκοκυπρίους.

Η φυλλάδα τυπώθηκε σε 2000 αντίτυπα, στα ελληνικά, και σε 2000 αντίτυπα σε έκδοση όπου το ελληνικό κείμενο είχε μεταγραφεί με λατινικούς χαρακτήρες, για όσους (τούρκους) αναγνώστες μιλούσαν ελληνικά αλλά δεν γνώριζαν και να τα διαβάζουν.

Στη φυλλάδα ο ποιητάρης Άζινος σε υψηλούς τόνους περιγράφει τη ζωή και το έργο του Ατατούρκ, παραλείποντας ο,τιδήποτε σχετικό με την περίοδο της μικρασιατικής εκστρατείας και την καταστροφή της Σμύρνης. Οι πρώτοι οκτώ στίχοι  του ποιήματος είναι :

Λυπητερά, λυπητερά πάλιν εν να φωνάξω

όλους μεγάλους και μικρούς κοντά μου να συνάξω

Όσοι παρών ευρίσκεστε να σας παρακαλήσω

να δώσετε μιαν προσοχήν σ’ αυτά πον να μιλήσω

Τον βίον του Κεμάλ Ατατούρκ εν να σας ιστορίσω

τζαι δεν θα μείνη μια καρκιά να μεν την συγκινήσω

Ο θάνατός του συννεφκιά το γένος του σιεπάζει

κι ούλλη Ευρώπη γενικώς κλαίει κι αναστενάζει […]

 Η ελληνική έκδοση πραγματοποιήθηκε σε ελληνικό τυπογραφείο της Λευκωσίας και η έκδοση με λατινικούς χαρακτήρες σε τουρκικό τυπογραφείο της Λευκωσίας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και τρόπος μεταγραφής των ελληνικών σε λατινική γραφή :

Ο τίτλος της ελληνικής έκδοσης μεταγραφηκε σε : O vios ge o sanatos tu Kemal Ataturk.

Οι στίχοι στο εξώφυλλο της ελληνικής έκδοσης

Ξύπνα μεγάλε αρχηγέ τους έθνους σου πατέρα

που σ’ έχουν για καμάριν τους που σ’ έχουν για μανιέρα

έγιναν

Iksibna megali arhige tu esnosu badera

Bu sehun ya kamarintus by sehun ya manyera

[Στον ευρύτερο ελληνισμό η συμβατική γραφή τουρκικών με ελληνικούς χαρακτήρες (αντί των αραβικών) ―για όσους μιλούσαν τουρκικά αλλά γνώριζαν να διαβάζουν ελληνικά― ονομάστηκε «καραμανλίδικη». Η ιδιότυπη περίπτωση της φυλλάδας του Χαράλαμπου Μ. Άζινου, όπου ελληνικό κείμενο τυπώθηκε με λατινικούς χαρακτήρες, μήπως θα μπορούσε να θεωρηθεί  …πρόδρομος των σύγχρονων «greeklish» (λατινοελληνικών) που οι νεότεροι χρησιμοποιούν στα SMS και στην ηλεκτρονική αλληλογραφία τους;]

Νοέμβριος 2017
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Απρ.    
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930